Европската комисија објави предлог за дискусија за идното проширување во кој на земјите-кандидатки им се нуди постепена интеграција, но со заштитни клаузули што треба да обезбедат новите членки да го почитуваат она на што се обврзале во преговорите.
Во документ насловен како „Подготовка за поширока унија“, Комисијата предлага насоки и практични чекори потребни за идните проширувања.
Земјите-кандидатки би можеле да учествуваат во одредени политики на Унијата дури и пред формално да станат членки, под услов да ги исполнат условите. Ова треба да им помогне да го зајакнат својот административен капацитет, да ја зајакнат својата подготвеност за пристапување и треба да донесат опипливи придобивки за граѓаните и бизнисите и во ЕУ и во земјите пред проширување.
Комисијата одлучи да предложи постепена интеграција откако земјите-членки не ја прифатија идејата за таканареченото обратно членство, според кое земјата-кандидат формално и правно би станала членка на Европската Унија многу побрзо отколку во редовната постапка, но првично би ѝ биле одземени одредени права и бенефиции сè додека не ги исполни сите критериуми за членство.
Земјите кандидати ќе мора да се усогласат со ЕУ во стратешките области
Како одговор на забелешките дека постепената интеграција би можела на некој начин да го забави влезот во полноправно членство во Комисијата, тие велат дека всушност станува збор за забрзување на процесот. Ова му помага на процесот на проширување и воопшто не е алтернатива на членството, изјави за ХТВ, извор од Комисијата.
За земјите кандидати да имаат опипливи придобивки преку постепената интеграција, тие ќе мора, меѓу другото, да се усогласат со ЕУ во стратешките области, како што се заедничката надворешна или безбедносна политика.
„Едноставно кажано: ние нудиме придобивки порано, но ова исто така значи дека некои барања мора да се исполнат порано“, изјави извор од Комисијата.
Комисијата предлага заштитни механизми во идните договори за пристапување што треба да овозможат казнување на новите членки во случај да назадуваат со демократските стандарди, да ги прекршат принципите и вредностите врз кои е основана Унијата. Во најсериозните случаи, ова може да доведе до лишување од правото на глас.
Комисијата предлага сет секторски заштитни мерки во три области – економија, внатрешен пазар и правда и внатрешни работи, кои исто така беа во претходните договори за пристапување, но би можеле да се активираат во рок од максимум три години по пристапувањето во ЕУ. Според извори од Комисијата, ова сега би можело да се продолжи на 10 или дури 15 години.
Нова заштитна клаузула против прекршување на европските вредности
Се предлага и нова неинституционална заштитна клаузула, која би се активирала во случај на сериозно прекршување на основните вредности на кои почива ЕУ и принципите на искрена соработка. Комисијата предлага одлуката за покренување на институционалната заштитна клаузула да не бара едногласност од сите земји-членки, освен од онаа за која е покрената постапката и наместо тоа да се користат други методи на донесување одлуки, како што се обратно квалификувано мнозинство или суперквалификувано мнозинство.
Обратно квалификувано мнозинство е посебна постапка за гласање во која предлогот се смета за усвоен, ако мнозинството не гласа против него. Тоа е многу побрз начин на донесување одлуки бидејќи е многу потешко да се собере мнозинството земји кои активно би гласале против отколку за предлогот.
Комисијата, исто така, предлага новите членки да се обврзат да не го користат правото на вето кога станува збор за одлуките на ЕУ за идните проширувања, односно дека во текот на ограничен период нема да ги блокираат идните проширувања поради билатерални спорови.
Комисијата истакнува дека постојната договорна рамка и идните договори за пристапување можат да ја подготват Унијата за поголем број членови. Во предлогот се наведува дека проширувањето останува процес заснован на заслуги, односно на исполнување на условите и спроведување реформи во земјите кандидати.
За да се овозможи побрзо донесување одлуки во проширената Унија, Комисијата препорачува наместо формални и долги измени во европските договори, да се воспостават таканаречени „премостувачки клаузули“ – механизми во договорите на ЕУ што овозможуваат промена на начинот на одлучување без формална промена на договорите, односно што овозможуваат премин од донесување одлуки со консензус кон донесување одлуки со квалификувано мнозинство.
Пакетот за проширување ќе биде објавен на 28 октомври
Но, за да може да се користат тие премостувачки клаузули потребна е едногласна одлука на сите земји-членки. Комисијата предлага користење на такви клаузули за преминување кон донесување одлуки со квалификувано мнозинство во области како што се гласање за санкции, борба против даночни измами и фискални мерки во енергетската политика. Во исто време, се предвидуваат соодветни безбедносни мерки за важни национални интереси.
Со цел да се забрзаат преговорите за пристапување, Комисијата препорачува гласање со квалификувано мнозинство за отворање на кластери за преговори, затворање на поглавја и други средни чекори, додека едногласноста би останала услов за завршување на процесот на пристапување. Во моментов, секој чекор во отворањето на кластер и затворањето на поглавје бара едногласна одлука од сите земји-членки.
За да ги смири земјоделците во земјите-членки кои се големи земјоделски производители, како што се Франција или Полска, Комисијата предлага посебен аранжман за Украина. Како голема земја и голем извозник на земјоделски производи, Украина би имала значително ограничени земјоделски субвенции и ограничен пристап до чувствителни земјоделски производи.
Комисијата објаснува дека пред руската инвазија, Украина извезувала житарки речиси исклучиво во Северна Африка и Блискиот Исток, и дека пренасочувањето на тие производи кон европскиот пазар би можело да доведе до сериозни прекини во снабдувањето на тие земји.
Комисијата, исто така, објави дека ќе го објави пакетот за проширување за 2026 година, кој содржи извештаи за напредокот на земјите-кандидатки, на 28 октомври. Во тој пакет, тие ќе ги објават и скиците за четирите кандидатки кои отишле најдалеку во процесот на пристапување, Црна Гора, Албанија, Молдавија и Украина, под услов да го одржат моментумот на реформите. Тие специфични планови ќе содржат и рамковни рокови за поединечните фази во процесот на пристапување.
