По 14 години доминирање со српската политика, Александар Вучиќ на парламентарните избори на 25 октомври се соочува со најголемиот предизвик за неговото владеење од страна на опозициско движење што произлезе од масовните студентски протести. Но, кампањата е обележана со растечка загриженост за тоа колку фер ќе биде гласањето, при што балканскиот сервис на Радио Слободна Европа откри околу 500.000 луѓе кои биле регистрирани да гласаат без целосна адреса, што поттикнува страв од изборна измама.
Последните избори во Србија, во 2023 година, беа следени од протести откако меѓународните набљудувачи пријавија неправилности, вклучително и носење гласачи со автобуси од соседна Босна и Херцеговина и заплашување на гласачите.
Вучиќ поднесе оставка како претседател кон крајот на септември и, неможејќи да се кандидира за трет мандат, сега има за цел да стане премиер, функција што ја извршуваше од 2014 година па сè до стапувањето на чело на државата во 2017 година. Неговото владеење е обележано со балансирање во кое тој се обидуваше да негува добри односи со западните нации, а во исто време се зближуваше со Русија и Кина. Но, кинеските инвестиции дојдоа со политичка цена.
Трагедијата во Нови Сад
Изборите доаѓаат само неколку дена пред втората годишнина од трагедијата во Нови Сад. Смртта на 16 лица кога се урна реновираната настрешница на железничката станица во градот на 1 ноември 2024 година, предизвика протести низ целата земја поради извештаите за коруптивни практики на градилиштето, клучнo владинo проектно водство предводено од кинески компании.
Владата го негираше ова, а протестите беа пречекани со полициско насилство и апсења. Еден од најсериозните инциденти се случи на 15 март 2025 година, кога властите наводно употребиле незаконско сонично оружје против мирните демонстранти.
Денови по уште еден студентски протест во јуни оваа година, Вучиќ објави дека се повлекува и распишува предвремени избори. Досегашните анкети сугерираат дека српското гласачко тело е во голема мера поделено меѓу оние што поддржуваат широка коалиција градена околу владејачката партија и оние што го поддржуваат студентското движење.
„Ова се првите избори во последните повеќе од една деценија чиј исход е навистина многу неизвесен“, изјави за RFE/RL Владимир Билечик, поранешен известувач на Европскиот парламент за Србија.
Студентите немаат формални лидери, а нивната изборна листа е составена од непартиски личности, повеќето од нив универзитетски професори. Нивната кандидатска листа е предводена од кардиологот Илија Срдановиќ, иако тие изјавија дека тоа не значи оти тој би станал премиер доколку тие победат.
Фер избори?
Српската влада соопшти дека оттогаш ги имплементирала сите препораки дадени од изборната набљудувачка мисија на ОБСЕ по нејзините критики за изборите во 2023 година. Ова беше демантирано во привремениот извештај на ОБСЕ, која има 300 набљудувачи во Србија за следење на гласањето.
При проверката на податоците новинарите на РСЕ открија неправилности уште во првата фаза од изборниот процес, тоа е избирачкиот список во кој повеќе од половина милион луѓе наведени во списокот немаат запишано прецизна адреса, односно им недостасува име на улица или број на куќа.
РСЕ исто така откри стотици регистрирани гласачи наведени во јавни објекти, вклучително и центри за социјална работа, како и во куќи што не би можеле разумно да сместат толку многу жители.
Овие наоди привлекоа јавен надзор бидејќи изборните набљудувачи претходно изразија сомнежи дека властите ја организирале „масовната миграција“ на гласачи – српски државјани од соседните земји кои наводно биле регистрирани на адреси во Србија за да добијат право на глас таму, потенцијално користејќи ѝ на владејачката партија.
Истражувањата на РСЕ исто така открија дека бројот на квалификувани гласачи за српските избори во Босна и Косово се зголемил пред гласањето. И двете се места каде што етничките Срби се сметаат за важен базен на поддршка за Напредната партија на Вучиќ.
Четири вработени лица во институции на Косово финансирани од Србија изјавија за РСЕ дека се под притисок да гласаат за владејачката партија. Нивниот идентитет и точното место на работа не можат да бидат откриени. Во српските средина во Косово, разни образовни и здравствени институции добиваат државно финансирање од Србија.
Домашните изборни набљудувачи документирале слични практики на работните места во неколку српски општини. Изборите се одржуваат и во услови на обвинувања за илегално прислушување и апсење на владините противници, со оглед на тоа што Вучиќ ја зацврсти својата контрола врз безбедносните служби во текот на неговите 14 години на власт.
Изјавата издадена од Комитетот за надворешни односи на Сенатот на САД на 21 октомври укажа на извештаи за илегално прислушување на членови на опозицијата и обиди за дискредитација и поткопување на мисиите за набљудување на изборите.
Извештајот од SHARE, српска непрофитна организација фокусирана на дигитална безбедност, и истражувачи од Универзитетот во Торонто, тврди дека имало најмалку 16 случаи на користење на софтверот за прислушување Пегасус, кој е илегален во Србија, во 2026 година. Опозицијата и студентите ги обвинуваат властите дека го вршеле прислушувањето, додека владините претставници негираат дека ги шпионирале своите противници. Србија забележа пад на слободите во изминатата деценија, тренд кој исто така е забележан во најновиот извештај на меѓународниот часовничар Freedom House.
Србија меѓу Исток и Запад
Некои американски пратеници предупредија дека Москва би можела да одигра активна улога во изборите во Србија, додека Европскиот парламент исто така изрази загриженост поради руските влијателни операции во земјата.
„Русија ги става на располагање своите најдобри ресурси, тактики и методи за да ги надгледува, потиснува и попречува граѓаните на Србија, како и моќното студентско движење кое сака да ја врати владеењето на правото во земјата“, изјави за републиканскиот конгресмен Џо Вилсон.
Рускиот претседател Владимир Путин лично ја изрази својата поддршка за Вучиќ пред изборите. За време на изборната кампања, Вучиќ ветуваше дека ќе го продолжи својот надворешнополитички курс, вклучително и неговото одбивање да ги послуша повиците на ЕУ за воведување санкции против Русија поради нејзината целосна инвазија врз Украина.
Студентското движење ја фокусираше својата кампања на борбата против корупцијата, ставајќи ја надворешната политика во втор план. Но, тоа исто така се спротивстави на санкциите против Русија и ја потврди поддршката за официјалната позиција на Белград за одбивање да го признае независноста на Косово.
Во меѓувреме, интеграцијата на Србија во ЕУ е заглавена, оставајќи ја земјата, некогаш лидер заедно со Црна Гора, при дното на листата. Ниту едно ново поглавје во преговорите за пристапување на Србија во ЕУ не е отворено од крајот на 2021 година. Демократското назадување, нерешените односи со Косово и одбивањето да се воведат санкции кон Русија се меѓу главните причини за застојот.
