Речиси половина од населението во Македонија (47,5%) има тенденција да ѝ верува на Кина, што по Црна Гора и Србија, ја става државата на трето место во Западен Балкан по довербата што ја имаат нејзините граѓани кон Пекинг, според истражувањето направено минатата пролет во проектот WeBalkans, поддржан од ЕУ. Кина во регионот е присутна, не само преку инвестиции и кредити во дел од земјите, туку и преку соработки во културата, образованието, спортот … Колку е привлечен ваквиот принцип на „мека моќ“, која е крајната цел и каде е границата помеѓу поврзувањето преку соработка односно културната размена и обидите за евентуално влијание?
На овие теми, разговаравме со поранешниот амбасадор на Македонија во Кина, Оливер Шамбевски. Според него, не е проблем Кина да гради мека моќ во земјава, туку прашањето е дали Македонија има доволно силни институции за самостојно да ги дефинира своите интереси.
Целиот разговор е во продолжение.
Колку Кина системски ги користи културните и образовните програми како дел од надворешната политика?
Кина веќе подолго време ја третира културната и образовната дипломатија како составен дел од својата надворешнополитичка стратегија. Институтите „Конфуциј“, стипендиите, академските размени и натпреварите за кинески јазик не се изолирани културни активности, туку дел од поширок систем на мека моќ.
Преку овие програми Кина настојува да ја зголеми сопствената препознатливост, да ја промовира својата култура и да изгради долгорочни врски со новите генерации.
Особено е интересен пристапот кон помалите држави, како Македонија, каде што и релативно ограничени инвестиции во културна и образовна соработка можат да создадат значителна видливост.
Но, тука е важна една разлика: постоењето на државна стратегија за мека моќ не значи автоматски дека секој учесник во овие програми е дел од политичка агенда. Треба да ја разликуваме легитимната културна дипломатија од конкретните механизми на политичко влијание.
Која е крајната цел на кинеската мека моќ? Дали се создава терен за економски и политички интереси?
Меката моќ функционира на долг рок. Нејзината цел не е нужно веднаш да произведе конкретна политичка одлука, туку да создаде средина во која една држава ќе биде подобро разбрана, поприфатена и перципирана како легитимен партнер.
Кога младите луѓе учат кинески јазик, студираат во Кина, создаваат професионални контакти и стекнуваат позитивни искуства, тие природно развиваат поголема блискост со таа земја.
Тоа само по себе не е проблем. Но, од перспектива на надворешната политика, ваквите врски можат долгорочно да го олеснат економскиот дијалог, институционалната соработка и политичката комуникација.
Во помали општества, каде што кругот на академски, економски и политички елити е релативно тесен, ваквите мрежи можат да имаат дополнителна тежина.
Затоа би рекол дека кинеската мека моќ не треба да се разбере само како промоција на кинеската култура, туку и како инвестиција во долгорочни односи, доверба и пристап до општествените и институционалните структури.
Како да ја разликуваме добредојдената културна размена од создавањето мрежи на влијание? Каде е линијата?
Линијата не треба да ја поставуваме според тоа од која земја доаѓа соработката, туку според условите под кои таа се реализира.
Културната и образовната размена е добредојдена кога постои академска слобода, транспарентно финансирање, независност на универзитетите и можност за отворена дискусија, вклучително и за чувствителни политички теми.
Ризикот се појавува кога соработката станува нетранспарентна, кога финансирањето создава зависност, кога постои притисок за избегнување одредени теми или кога личните контакти почнуваат да се користат за непропорционално влијание врз јавните политики.
Македонија не треба да се затвора за кинеските образовни и културни програми. Напротив, нашите студенти треба да имаат можност да го изучуваат кинескиот јазик и да стекнуваат меѓународно искуство.
Но државата и универзитетите мора да обезбедат јасни правила, транспарентност и институционална независност.
Клучниот принцип е едноставен: соработката треба да создава знаење и можности, а не зависност и ограничување на слободата.
Како се разликува кинескиот дипломатски модел од западните партнерства? Дали отсуството на „политички услови“ го прави привлечен?
Кинескиот и западните модели на соработка имаат различни политички и институционални карактеристики.
Кина во својата дипломатија често го нагласува принципот на немешање во внатрешните работи, почитувањето на суверенитетот и економската соработка без експлицитни барања за политички реформи.
Тоа може да биде привлечно за дел од политичките елити во регионот, особено кога бараат инфраструктурни инвестиции, финансиски средства или побрза реализација на проекти.
Од друга страна, партнерствата со Европската Унија се поврзани со институционални реформи, владеење на правото, јавна отчетност и усогласување со европските стандарди.
Но, важно е да нагласиме дека отсуството на експлицитни политички услови не значи отсуство на интереси или очекувања. Секоја голема сила преку меѓународната соработка настојува да ги унапреди сопствените економски и дипломатски позиции.
За Македонија, како земја со определба за членство во Европската Унија, суштинското прашање не е дали треба да соработува со Кина, туку како таа соработка да биде усогласена со нашите долгорочни стратешки цели, економски интереси и институционални стандарди.
Македонија не треба да се плаши од кинескиот јазик, култура или образовна соработка. Напротив, познавањето на Кина е предност во современиот меѓународен систем.
Но мора да разбереме дека во денешната геополитика културата, образованието, економијата и дипломатијата сè почесто се испреплетуваат.
Затоа вистинскиот предизвик за малите држави не е да избираат меѓу изолација и некритичка отвореност, туку да развијат институции што можат да соработуваат со различни глобални партнери без да ја загрозат сопствената независност.
Не е проблем Кина да гради мека моќ во Македонија. Прашањето е дали Македонија има доволно силни институции за самостојно да ги дефинира своите интереси.
