На почетокот на оваа недела, група од единаесет земји-членки на Европската Унија (ЕУ) испратиле писмо до Европската служба за надворешни работи (ЕЕАС) за да се стави крај на едногласното донесување одлуки на ниво на ЕУ во областа на надворешната политика, јавува Радио Слободна Европа.
Тие се залагаат за примена на принципот на таканаречена „лојална соработка“, која, според писмото, мора да има приоритет.
Писмото било адресирано до високата претставничка на ЕУ за заедничка надворешна политика и безбедност, Каја Калас, а го потпишале Австрија, Данска, Белгија, Финска, Франција, Германија, Луксембург, Холандија, Романија, Шпанија и Шведска
„Надворешното дејствување на Европската Унија се соочува со фундаментално изменети околности карактеризирани со стратешка конкуренција, растечка нестабилност и обиди за поткопување на меѓународниот поредок базиран на правила. Во таква средина, способноста на Унијата да ги брани своите вредности и интереси зависи од тоа дали може брзо и ефикасно да ја мобилизира својата колективна политичка, економска и дипломатска тежина“, се наведува во писмото, до кое Радио Слободна Европа (РСЕ) има пристап.
Се додава дека сегашните околности бараат заедничка надворешна и безбедносна политика што може да постигне резултати и брзо да донесува одлуки кога брзината, решителноста и политичката тежина се најпотребни.
Овие 11 земји веруваат дека таканаречената „култура на консензус“ е важен извор на легитимитет за ЕУ, но дека треба да се работи на консензус секогаш кога е можно. Документот повикува на поефикасно донесување одлуки во рамките на заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ, а воедно да се зачува најширокиот можен консензус меѓу земјите-членки.
Документот, исто така, предвидува дека секое спротивставување на одлуките донесени со квалификувано мнозинство треба да се базира на јасно образложени и суштински национални интереси, со цел да се остави простор за консултации и компромис.
Претходно се појави таканаречената француско-германска иницијатива, во која се предлага реформа на Европската служба за надворешни работи (ЕЕАС) за да може Унијата да реагира на меѓународни кризи побрзо и на покоординиран начин.
Една од клучните промени би била зајакнување на улогата на високиот претставник на ЕУ за надворешна политика, позиција што моментално ја држи Каја Калас, која би станала извршен потпретседател на Европската комисија и би добила поголеми овластувања за координирање на области како што се развојна соработка, хуманитарна помош, одбрана и соседска политика.
Во исто време, во овој документ, се предлага интегрирање на значаен дел од Европската служба за надворешни работи во структурите на Европската комисија, што подобро би ја поврзало заедничката надворешна и безбедносна политика со другите инструменти на надворешно дејствување на ЕУ.
Париз и Берлин, исто така, сакаат посилна политичка насока на надворешната политика од Европскиот совет, а воедно да се зачува централната улога на земјите-членки, како и поголема улога на Советот на ЕУ во управувањето со инструментите на надворешната политика.
Франција и Германија, пишува РСЕ, бараат работата на реформата да започне веднаш, со дискусија на неформалниот состанок на министрите за надворешни работи на ЕУ што се одржа во Ирска на 2 септември.
Ова отвори поширока политичка дебата за реформата на начинот на кој ЕУ ја води надворешната политика. Франција и Германија исто така бараат претседателството на ЕУ, Ирска, да достави извештај до Европскиот совет до крајот на 2026 година.
Недостатокот на ентузијазам веќе го изрази актуелната шефица на европската дипломатија, Каја Калас.
По неформалниот министерски состанок, таа предупреди дека префрлањето на надворешната политика од земјите-членки на Комисијата ќе ја намали директната контрола од страна на земјите-членки.
„Во моментов, всушност, јас сум висок претставник/потпретседател на Комисијата. Тоа е врска помеѓу земјите-членки и Комисијата, барем на хартија и во теорија. Бидејќи, вистина е дека ја имам таа улога. Но, ако имавме ситуации каде што има некој над мене кој всушност донесува одлуки, тогаш тоа не функционира така“, рече Калас на прес-конференција на 2 септември во Ирска.
„Да бидеме целосно искрени. Затоа, проблемот што го споменуваат многу земји-членки е дека, ако потоа сè префрлиме на Комисијата, особено малите земји-членки ја губат контролата врз надворешната политика, бидејќи повеќе нема Совет за надворешни работи секој месец, каде што се согласуваме со сите, каде што знам какви се ставовите на земјите-членки и каде што се стремиме да постигнеме обединети ставови“, изјави таа.
Во сегашниот систем, позицијата на сите земји-членки е заштитена со фактот дека тие директно учествуваат во донесувањето одлуки во Советот на ЕУ, вклучително и можноста за блокирање на одлуки што ги сметаат за неприфатливи. Ова им овозможува дури и на малите држави да блокираат одлука што ја сметаат за спротивна на нивните основни интереси.
Доколку надворешната политика се префрли во поголема мера на Комисијата, одлуките сè повеќе би се донесувале преку наднационален систем, а земјите-членки би имале помала директна контрола врз одлуките во областа на надворешната политика.
Во изминатиот период, Европската Унија се соочуваше со тешкотии при донесувањето одлуки во областа на надворешната политика токму поради недостатокот на едногласност на сите земји-членки. Секоја од 27-те земји-членки на ЕУ, според постојните правила, има право на вето на одлуките во оваа област.
Францускиот и германскиот предлог за реформирање на одлучувањето за надворешната политика, барем засега, нема автоматски да ги промени правилата за проширување, бидејќи одлуките за проширување се посебна област каде што сѐ уште важи едногласноста.
Веќе во 2024 година, Европската комисија посочи на можноста за квалификувано мнозинство за одредени привремени чекори, како што е отворањето на кластери, но нагласува дека затворањето на преговарачките поглавја и конечната одлука за членство сè уште ќе бараат едногласност.
Во овој контекст, не се ретки примерите кога земјите од регионот се соочиле со вето од земјите-членки.
Северна Македонија е еден од најочигледните примери за вето на земја-членка. Повеќе од една деценија таа се соочуваше со грчкото вето, кое го постави решавањето на спорот за името како услов за почеток на пристапните преговори меѓу Скопјe и Брисел. По укинувањето на грчкото вето, Бугарија се вмеша и стави вето поради спорови околу историски, јазични и идентитетски прашања.
