Милиони над првичната цена: Зошто поскапуваат кинеските проекти на Балканот?

Објавено:


Дополнителни 11 милиони евра ќе бидат инвестирани во изградба на хидроелектрани во Бистрица, на истокот од Босна и Херцеговина. Хидроелектраните ќе ги гради кинеската компанија China National Aero-Technology International Engineering Corporation (AVIC) од 2021 година, а компанијата „ХЕ Бистрица“ беше рекапитализирана од матичната компанија „ХЕ на Дрина“, која е во сопственост на ентитетот Република Српска (РС) во Босна и Херцеговина. Одлуката за дополнителни инвестиции беше усвоена на акционерското собрание на „ХЕ на Дрина“ во октомври, со што цената на хидроелектраната се зголеми од првичните 103 милиони на повеќе од 170 милиони евра.

Ова е само еден од низата кинески проекти во Западен Балкан, чија цена се зголемува од година во година, пишува балканскиот сервис на Радио Слободна Европа(РСЕ) во анализа за повисоките цени од договорените за кинески проекти во Босна и Херцеговина, Србија, Црна Гора и Македонија.

Од невладината организација „Транспаренси Интернешнл БиХ“ за РСЕ изјавија дека доцнењата во проектите, недостатокот на транспарентност, слабиот институционален надзор – а понекогаш и грешките во самите проекти – неизбежно водат до повеќекратно зголемување на нивните цени, што ги плаќаат граѓаните.

Проектите во Босна и Херцеговина

Договорот за изградба на хидроцентралата „Бистрица“ го потпишаа кинеската компанија AVIC и Владата на РС во декември 2019 година. Изградбата на системот од три хидроцентрали започна во 2021 година, со цена од 103 милиони евра.

Хидроцентралата беше проследена со бројни проблеми за време на изградбата, вклучително и свлечиште на главниот пат Сараево-Фоча, што предизвика прекин на работата.

Цената се зголеми за речиси 70 милиони евра, а првичниот рок за нејзино завршување, декември 2026 година, ќе биде пробиен, според РСЕ.

Автопатот Бања Лука – Приједор го гради кинеската компанија „China Shandong International Economic & Technical Cooperation Group“, која исто така беше вклучена во изградбата на патишта во Србија.

Од 2018 година, цената на проектот се зголеми од 297 милиони на 388 милиони евра, а датумите за завршување постојано се одложуваат.

Кина целосно го финансира овој проект и има право на 30-годишна концесија за патарина. Во случај годишните приходи од патарина да бидат помали од 32,5 милиони евра, разликата ќе се надомести од буџетот на ентитетот.

Договорот меѓу Владата на РС и кинеската компанија беше тајна од самиот почеток.

По серија тужби, властите го објавија договорот, но не и неговите финансиски детали.

Болницата во Добој официјално беше отворена кон крајот на 2024 година, со задоцнување од околу една година.

Од првичните 53 милиони евра од буџетот на РС, цената се искачи на повеќе од 60 милиони евра, поради дополнителните трошоци за опремување на болницата, додека изведувачот, „Чајна Синофарм Интернешнл Корпорејшн“, го оправда вкупното зголемување на цената со инфлацијата предизвикана од пандемијата и војната во Украина.

Како е вклучена Кина во проектите?

Кина гради и финансира проекти во Западен Балкан користејќи три различни модели, од кои сите имаат едно заедничко нешто – тајност на договорите, употреба на кинеска опрема и честопати работна сила.

Еден од нив е моделот EPC (инженерство, набавка и изградба), или „клуч на рака“.

Ова значи дека домашна јавна компанија потпишува договор со кинески конзорциум кој ја презема одговорноста за дизајнирање, набавка на материјали и извршување на работите. Во вакви проекти, доверител често е кинеската „Ексим банка“.

Друг модел што Кина често го користи на Западен Балкан е тоа што го финансира проектот, за кој клиентот плаќа кога ќе биде завршен, обично од приходите од продажба на електрична енергија или од патарини.

Ова им оди во прилог на јавните претпријатија во БиХ, кои честопати немаат доволно капитал за големи инвестиции, додека ова е проблем за кинеските компании бидејќи тие обично се поддржани од државен капитал. Во пракса, овие проекти се значително поскапи, бидејќи изведувачите го преземаат ризикот и обврските, од наоѓање банки до издавање гаранции, пишува РСЕ.

Моделот на концесија е трет модел што го користат кинеските компании на Западен Балкан, а досега се применуваше во БиХ само за инфраструктурни проекти.

Според него, кинеската компанија основа свое претставништво во Босна и Херцеговина, инвестира свои пари или кредитни средства и гради проект – поточно автопатот од Бања Лука до Приједор – а потоа наплаќа за неговото користење за одреден временски период.

Иако на почетокот се чини дека проектот не ги чини ништо властите на РС, Владата е должна да ги надомести парите ако годишните патарини не го надминат договорениот праг. По одреден временски период, објектот станува јавна сопственост.

Ситуацијата во регионот

Неколку големи инфраструктурни и енергетски проекти имплементирани во регионот од кинески компании беа проследени со значително зголемување на трошоците, повеќегодишни одложувања или последователни финансиски барања.

РСЕ како примери ги наведува изградбата на брз пат од Пожаревац до Голупац на истокот од Србија, наречен Дунавски коридор. За него, цената на работите од првичните 337 милиони евра се зголеми на околу 524 милиони евра.

Значително зголемување на вредноста е забележано на автопатот Кичево-Охрид во Северна Македонија, кој го гради кинеската компанија „Синохидро“. Кога беше доделен договорот, вредноста на проектот беше 411 милиони евра, а вкупната цена на крајот достигна приближно 600 милиони евра.

Како причини беа наведени непредвидени геолошки услови, дополнителна експропријација на земјиште, промени во проектот и потребата од изградба на придружна инфраструктура.

Сличен модел е видлив и во проектот за реконструкција на термоцентралата Плевља во Црна Гора, кој го спроведува конзорциум предводен од кинеската компанија „Донгфанг Електрик Интернешнл“.

Делницата од автопатот од Смоковац кај Подгорица до Матешево на северот од земјата, која ја изгради кинеската компанија CRBC, чинеше 809 милиони евра според договорот од 2014 година.

Црногорската влада мораше да позајми уште 90 милиони евра за дополнителни трошоци. Автопатот беше пуштен во употреба осум години по потпишувањето на договорот.

Целата анализа можете да ја прочитате тука.