Во Иран порано беше табу да се зборува јавно за развојот на нуклеарно оружје. Властите честопати се повикуваа на религиозен декрет од поранешниот врховен водач ајатолахот Али Хамнеи со кој се забранува развојот на оружје за масовно уништување. Иранските власти долго време инсистираа дека нуклеарната програма на земјата е наменета исклучиво за цивилни цели.
До пред само неколку години, беше незамисливо сегашните пратеници и високи безбедносни претставници да повикуваат на набавка на бомба. Сепак, бидејќи војната со Соединетите Држави е во неизвесност, тоа веќе не е случај, пренесува Радио Слободна Европа.
По речиси осум месеци конфликт и со обвинувања дека Вашингтон размислува за напади врз планината Пикекс – длабокиот подземен објект каде што Иран, според американските и израелските власти, преместил илјадници центрифуги – ваквите дискусии стануваат сè почести.
Камал Харази, советник на Хамнеи, кој беше убиен во израелски напад претходно оваа година, во 2024 година изјави дека Техеран „можеби ќе ја преиспита својата нуклеарна доктрина“ ако се соочи со егзистенцијална закана. Се чини дека американско-израелската војна против Иран оваа година некои ја сметаат за таква егзистенцијална закана.
Хамнеи и група врвни ирански безбедносни и воени функционери беа убиени во првиот бран напади на 28 февруари. Иако нападите беа насочени главно кон државни и воени објекти, како и кон нуклеарни објекти, погодена беше и цивилната инфраструктура, а беа убиени и обични ирански граѓани.
Воените операции на САД во голем обем замреа, отстапувајќи место на економскиот притисок – вклучително и поморска блокада на иранските пристаништа – додека индиректните преговори, со посредство на трети страни, се во застој.
Претседателот на САД, Доналд Трамп, го отфрли неодамнешниот предлог на Иран за седумдневно примирје и постепено повторно отворање на Ормускиот теснец, додека се закани дека ќе продолжи со тешки воени напади. Вашингтон вели дека секој договор мора да вклучува, како што рече потпретседателот Џ.Д. Венс, „значително“ намалување на капацитетот за збогатување ураниум на Иран.
Отворени повици за нуклеарно оружје
Иран го потпиша Договорот за неширење на нуклеарно оружје (NPT) во 1968 година и го ратификуваше во 1970 година. Тој договор им забранува на нуклеарните држави да ги делат своите арсенали и ги обврзува државите кои немаат нуклеарно оружје да не го развиваат, а воедно гарантира пристап до нуклеарна технологија за мирни цели, под услов да се почитуваат соодветни мерки за надзор.
Тој, исто така, го потпиша Заедничкиот сеопфатен план за акција (JCPOA) со група светски сили – вклучувајќи ги и САД – во 2015 година, со кој се ограничи нуклеарната програма на Техеран во замена за олеснување на санкциите.
Сепак, откако Трамп еднострано ги повлече САД од договорот во 2018 година, Иран го интензивираше збогатувањето на ураниум, иако продолжи да тврди дека неговата нуклеарна програма е исклучиво за цивилни цели.
Во јуни минатата година, Израел и САД извршија воздушни напади врз нуклеарните постројки на Иран, предупредувајќи дека Иран е блиску до развој на нуклеарно оружје. На 28 февруари, двете земји дополнително го зголемија притисокот со спроведување воздушни напади што доведоа до сегашната војна.
Пратеникот Ахмад Бакшајеш Ардестани, член на влијателната парламентарна комисија за национална безбедност и надворешна политика, неодамна го изрази ставот дека Иран веќе ја платил цената за својата нуклеарна програма и сега е време да се изгради тоа оружје.
Друг пратеник, Хосеин Али Хаџи-Делигани, го наведе недостигот на нуклеарно средство за одвраќање како една од главните слабости на Иран и посочи дека нуклеарна бомба може да се тестира во не толку далечна иднина.
Дури и Мохсен Резаи, секретарот на Врховниот совет за национална безбедност на Иран, навести дека развојот на нуклеарно оружје не е опција. Тој ја обвини политиката на Трамп за „туркање на светот кон стекнување нуклеарно оружје“.
Давуд Модаресијан, конзервативен коментатор и поборник за нуклеарно оружје, на платформата X напиша дека развојот на бомбата е „поважен од храната“.
Тој го изнесе аргументот дека развојот на нуклеарна бомба би послужил како „гаранција за опстанокот на земјата“, посочувајќи ги коментарите на Трамп претходно овој месец за важноста на одржувањето добри односи со нуклеарните сили.
„Кога некој има 11 нуклеарни ракети, добро е да биде во добри односи“, рече Трамп, осврнувајќи се на Северна Кореја и неговиот однос со нејзиниот лидер Ким Џонг Ун.
Во 2003 година, Хамнеи официјално издаде фатва (верско-правно мислење) со која му забранува на Иран да развива, поседува и користи нуклеарно оружје, според исламскиот закон.
Модаресијан изјави дека фатвата всушност никогаш не била пречка за развој на нуклеарно оружје и ја наведе „неодлучноста и недостатокот на обединета политичка волја“ како причина зошто Иран не ја претвори својата нуклеарна програма во воена.
Сепак, некои дури и јавно се спротивставија на претворањето на нуклеарната програма – или она што остана од неа – во воена.
Мохамед Мохбар, поранешен потпретседател кој моментално е висок советник на врховниот лидер Моџтаба Хамнеи, рече дека Иран веќе го има потребното средство за одвраќање. Зборувајќи на 19 октомври, тој истакна дека политиката на Техеран за регионализирање на конфликтот е доволно силно средство за одвраќање.
Мохбер, исто така, ја нагласи способноста на Иран да го попречи сообраќајот низ Ормускиот теснец, велејќи: „Секоја земја што го контролира Ормускиот теснец не ѝ треба атомска бомба“. Тој изјави дека контролата на таа клучна точка влијае на милијарди луѓе, додека бомбата „би можела да убие помеѓу 50.000 и 100.000 луѓе“.
Коментаторите кои се противат на развојот на нуклеарно оружје предупредуваат на последиците од обидот за негово стекнување.
Сина Џахани, новинар од Техеран, тврди дека напуштањето на Договорот за неширење на нуклеарно оружје и производството на нуклеарно оружје „би било од корист за Израел“.
Состојбата со нуклеарната програма
Додека Иранците дебатираат дали нуклеарната програма треба да биде насочена кон производство на оружје, се поставува попрактично прашање: Може ли Иран воопшто да изгради бомба, со оглед на состојбата на неговата нуклеарна инфраструктура?
Способноста на Иран да збогатува ураниум е сериозно нарушена, но јадрото на неговата нуклеарна програма веројатно останува.
Од трите објекти за збогатување, единствениот над земјата, во Натанц, беше уништен. Останатите два, во Натанц и Фордоу, претрпеа големи штети и се верува дека се надвор од употреба. Нападите, исто така, ги уништија единствените објекти за преработка и конверзија на ураниум во Иран.
Најголемата непозната е судбината на 440,9 килограми ураниум што Иран го збогатил до чистота од 60 проценти. Генералниот директор на Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ), Рафаел Гроси, уште во март изјави дека повеќе од 200 килограми од овие залихи се во тунелите во Исфахан, додека дел е во Натанц. Агенцијата во септември објави дека ги изгубила од вид тие залихи пред повеќе од една година.
Американски и израелски претставници велат дека Иран преместил илјадници центрифуги во објект во планината Пикекс длабок 80 до 100 метри во гранитна карпа. Трамп минатата недела изјави дека Вашингтон „можеби ќе мора да оди таму“.
Теоретски, сè додека Иран има залихи од високо збогатен ураниум, може – со малку напор и само неколку центрифуги – да го збогати до нивото потребно за производство на оружје. Токму поради ова, локацијата во планината Пикекс се споменува во медиумите веќе некое време. Сепак, прашањето дали Иран всушност има способност да произведе бомба е сосема друго прашање.
Иран долго време ја отфрла можноста да се откаже од своите залихи, но понуди да ги израмни како дел од поширок договор со САД за завршување на војната, која веќе навлезе во осмиот месец.
