Двонеделниот прекин на огнот меѓу САД и Иран, постигнат во последен момент за да се избегне поширок воен судир, отвора повеќе прашања отколку одговори. Според извештаите на светските агенции, станува збор за кревка пауза која може да биде вовед во дипломатија, но и кратка пауза пред нова ескалација.
Веќе се пријавени ирански напади во неколку арапски држави во Персискиот Залив и тоа само неколку часа откако примирјето стапи во сила. Во меѓувреме, Израел ги продолжи нападите во Либан против Хезболах, ирански сојузник кој е означен како терористичка организација во Вашингтон.
Разговорите во Исламабад, со цел постигнување траен мировен договор, треба да започнат на 10 април.
Примирје како „прозорец за преговори“
Договорот предвидува привремено запирање на нападите и отворање на Ормускиот теснец кој е клучна рута за светската трговија со нафта.
Овој потег, според дипломатски извори на кои се повикуваат агенциите, има јасна цел: да се создаде простор за нова рунда разговори, во кои ќе се разгледува иранскиот предлог за деескалација.
Но и покрај оптимистичките сигнали, иранските власти нагласуваат дека не станува збор за траен мир, туку за привремена мерка.
„Кревка“ пауза
Иако двете страни формално се согласија на пауза, нивните позиции остануваат далеку една од друга.
Според The Washington Post, Иран бара укинување на санкциите и намалување на американското воено присуство во регионот, додека САД инсистираат на ограничувања на иранската нуклеарна програма.
Овие разлики ја прават ситуацијата особено нестабилна. Дури и мал инцидент може да доведе до колапс на договорот.
Ризик од индиректна ескалација
Дури и ако примирјето се одржи, ситуацијата во регионот останува тензична.
Како што предупредуваат аналитичари цитирани од The Guardian, конфликтот може да продолжи преку посредници — вооружени групи и сојузници на двете страни во Блискиот Исток.
Тоа значи дека директен судир меѓу САД и Иран може да биде избегнат, но нестабилноста да продолжи на други фронтови.
Брза реaкција на економијата, но неизвесноста останува
Веднаш по објавата на примирјето, светските пазари реагираа позитивно.
Според The Washington Post, цените на нафтата паднале, а берзите забележале раст — сигнал дека инвеститорите го гледаат договорот како чекор кон стабилизација.
Сепак, оваа реакција може да биде краткотрајна. Доколку примирјето пропадне, можно е ново нагло зголемување на цените и економски потреси.
Двете страни прогласија победа
Интересно, и Вашингтон и Техеран го претставуваат исходот како сопствен успех.
Како што наведува агенцијата Ројтерс, американската страна зборува за „целосна победа“, додека Иран го толкува договорот како резултат на сопствениот притисок.
Ова укажува дека вистински компромис сè уште не е постигнат — што дополнително ја намалува шансата за брзо трајно решение.
Треба да се внимава на три работи што би можеле да одредат дали прекинот на огнот ќе се претвори во мировен договор или ќе остане само привремена пауза во борбите.
Ормускиот теснец
Со децении, Ормускиот теснец се сметаше за речиси глобално јавно добро – тесен премин со пловен канал широк 3,7 километри помеѓу Иран и Оман, низ кој слободно, без пречки и без плаќање, минуваше околу една петтина од светската нафта и течен природен гас. Се чини дека таа ера сега е завршена.
Се наведува дека рамката на договорот за прекин на огнот вклучува одредба што им дозволува на Иран и Оман да наплаќаат транзитни такси за бродовите што минуваат низ теснецот. Тоа би бил преседан. Конвенцијата на Обединетите нации за морското право изрично им забранува на државите со територијални води во теснецот да наплаќаат за премин, а ниедна држава досега не успеала да наметне такви такси на меѓународно признатиот теснец.
Во извештаите се наведува дека Иранската револуционерна гарда (ИРГЦ) развила систем за рангирање на земјите, според кој бродовите од земјите што се сметаат за пријателски настроени добиваат поповолни услови. По плаќањето на надоместокот, ИРГЦ издава дозвола и упатства за рутата, а од бродовите се очекува да го веат знамето на земјата што го договорила нивниот премин.
Збогатување ураниум?
Според извештајот на Асошиејтед Прес, верзијата на фарси од планот за прекин на огнот на Иран вклучувала формулација „прифаќање на збогатувањето“ поврзана со нуклеарната програма – која не се појавила во верзиите на англиски јазик што иранските дипломати ги споделиле со новинарите.
Дополнителна сложеност внесе изјавата на Трамп на 8 април, кога рече дека „нема да има збогатување“ на ураниум во Иран.
Во текстот на предлогот на персиски јазик, Иран наведува дека двете страни ќе преговараат за нивото на збогатување.
Количината на ураниум за која станува збор не е занемарлива. Според нуклеарното надзорно тело на ОН, Иран акумулирал 440 килограми ураниум збогатен до 60 проценти чистота.
Медијаторите што работат на примирјето заклучија дека решение за иранскиот високо збогатен ураниум – или преку негово отстранување од земјата или преку разредување – може да се постигне само преку конечен договор, а не привремено примирје.
Што ќе се случува со Либан?
Прекинот на огнот може да се распадне поради израелските воени операции во Либан, кои продолжија без прекин.
Канцеларијата на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху објави дека договорот не го опфаќа Либан, каде што израелските сили започнаа копнена офанзива и се борат против Хезболах. Пакистанскиот премиер Шахбаз Шариф, главен посредник во договорот, го рече спротивното – дека прекинот на огнот важи и за Либан.
Ова несовпаѓање не е само техничка разлика. Иран го поддржува Хезболах – организација што САД ја сметаат за терористичка организација – и континуираните израелски напади во Либан би можеле да го стават Техеран под притисок да одговори воено.
Трите сценарија од овој краткотраен прекин на огнот на кои укажуваат аналитичарите се:
- продолжување на примирјето и напредок во преговорите
- одржување на „замрзнат конфликт“ со повремени тензии
- целосно пропаѓање на договорот и враќање на воените операции.
Дали примирјето ќе прерасне во дипломатски пробив или во нова ескалација ќе зависи од следните неколку недели и од тоа дали двете страни се подготвени за вистински отстапки.
