На 4 октомври истекува шестмесечниот период во кој, според Уставот, вршителот на должноста претседател на Косово може да ја извршува таа функција.
Албуљена Хаџиу, како претседател на десеттиот состав на Собранието на Косово, почна да ја извршува таа функција на 4 април, кога заврши петгодишниот мандат на Вјоса Османи на чело на државата.
Бидејќи парламентарните партии не успеаја да постигнат консензус за следниот претседател на Косово, земјата одржа вонредни парламентарни избори.
Но, Собранието што произлезе од изборите на 7 јуни не е конституирано, и покрај фактот дека уставниот рок за такво нешто е поминат, а се чини дека и политичките субјекти се далеку од договор за претседател.
Но што ако новиот шеф на државата на Косово не биде избран до 4 октомври? Кој би управувал со Косово по тој датум?
Како што пишува Радио Слободна Европа, толкувањата се разликуваат, а оваа ситуација не е предвидена со највисокиот правен акт во Косово.
Експертите за политички настани и право во Косово сметаат дека не постои уставна основа вршителот на должноста претседател да продолжи да ја извршува таа функција по истекот на шестмесечниот период.
Сепак, Движењето Самоопределување – партијата што победи на последните избори – проценува дека новиот претседател на Собранието би можел да ја извршува таа функција, до изборот на нов претседател.
Еуген Цаколи, истражувач во Демократскиот институт на Косово (КДИ), за РСЕ вели дека шестмесечниот период за должностите на претседателот е апсолутен рок и како таков не може да се повтори во ниту еден сценарио.
Неизборот на нов претседател до 4 октомври, според Цаколи, претставува најопасното уставно сценарио со кој би можело да се соочи Косово.
И Мелос Колши, правен истражувач во Косовскиот институт за правда (IKD), вели дека по 4 октомври, секое продолжување на должностите на претседателот би било без уставна основа и сериозно би го нарушило уставниот поредок.
Но, ситуацијата се гледа различно во движењето Самоопределување.
Пратеникот на Самоопределување, Аднан Рустеми вели дека позицијата вршител на должноста претседател зависи од позицијата на претседателот на Собранието.
Според неговите зборови, по изборот, новиот претседател на Собранието почнува да ги извршува должностите на претседателот до изборот на новиот претседател. Периодот од шест месеци, утврден со Уставот, почнува да тече од самиот почеток со изборот на новиот претседател на Собранието, вели тој.
„Во духот и содржината, но и во функцијата на Уставот е да се гарантира институционален континуитет. Земјата никогаш, од која било причина, не може да остане без претседател или вршител на должноста претседател. Не може да има институционален вакуум под никакви околности“, изјави Рустеми за РСЕ.
Цаколи вели дека толкувањето дека шестмесечниот мандат автоматски се обновува со изборот на нов претседател на Собранието не постои во уставна смисла.
Тој проценува дека тоа би било опасно, бидејќи важноста на претседателските избори би се релативизирала.
Според Колши, уставните рокови не можат да се третираат како ориентациски рокови, додека Собранието не може да го нормализира донесувањето одлуки надвор од нив.
„Доколку сè уште постои ситуација каде што истекува шестмесечниот мандат, а новиот претседател не е избран, тогаш имаме сериозна неизвесност“, вели тој.
Во потрага по договор за претседателот, Движењето Самоопределување не го предложи својот кандидат за нов претседател на Собранието, оставајќи го во исчекување конституирањето на 11-тиот состав на законодавниот дом, што би го отворило и патот за формирање нова влада.
Евентуалното отсуство на избраниот претседател по 4 октомври, според Цаколи, би ги оневозможило многу од процедурите што мора да следат.
Освен фактот дека земјата нема да има врховен командант на армијата и тело што ги балансира властите, Цаколи вели дека „нема да имаме ниту пример за назначување нов мандат за позицијата премиер, а уште помалку за преземање дејствија поврзани со, да речеме, прашањето за распишување можни избори и така натаму“.
Во меѓувреме, дебатата го покрена и прашањето за рокот од 60 дена за избор на претседател, кој започнува дури откако ќе се конституира Собранието.
Пратеникот на Демократскиот сојуз на Косово, Авдулах Хоти им изјави на новинарите дека во тој период партиите мора да „најдат кандидат кој е прифатлив за сите партии“.
Цаколи вели дека неконституирањето на Собранието во рокот создало двоен проблем со уставните рокови: „Колку повеќе се одложува уставот, толку повеќе овој (60-дневен) рок се поместува понатаму од 4 октомври, кога завршува шестмесечниот мандат на вршителот на должноста претседател“.
Какво би било решението?
Според Демократскиот институт на Косово и Косовскиот институт за правда, решението за целата оваа ситуација е прашањето да се упати на Уставниот суд.
Цаколи вели дека најмалку десет членови на Собранието на Косово, по истекот на 4 октомври, треба да побараат од Уставниот суд, прво, да утврди привремена мерка и, второ, да утврди кои се правните последици од неуспехот на Собранието да избере претседател пред крајот на шестмесечниот мандат.
„После тоа, останува Судот да утврди, или врз основа на подготвителните документи на Уставот, или врз основа на мислењата што може да ги добие од други земји, што ќе се случи потоа: дали претседателот на Собранието ќе продолжи или постои некоја друга инстанца што ќе ја преземе таа позиција“, вели тој.
Утврдувањето на уставните последици и начинот на кој институциите функционираат во таква ситуација, според Колши, треба да биде и клучно прашање што би го дефинирал Уставниот суд.
„Затоа, треба да се бара решение, пред сè, во рамките на постојните уставни рокови, преку избор на нов претседател. Дозволувањето овие рокови да истечат без избор на претседател би го довело Косово до непредвидена уставна територија, каде што продолжувањето на функцијата над шестмесечниот рок не може да се оправда без јасна уставна основа“, вели тој.
Според Рустеми од Самоопределување, решението е избор на нов претседател, за што, како што вели, мора да има дијалог и политички договор.
Според Уставот на Косово, претседателот го избира Собранието со тајно гласање.
Изборот се спроведува со двотретинско мнозинство гласови од сите членови на Собранието, односно со 80 гласови од 120 членови на Собранието на Косово.
Процесот на избор на претседател може да се организира во максимум три круга гласање. Ако дури и во третиот круг – кога се потребни 61 глас од најмалку 80 членови на Собранието присутни во салата – ниту еден од кандидатите не ги добие потребните гласови, Собранието се распушта и се распишуваат нови избори, кои мора да се одржат во рок од 45 дена.
