Минатата недела, еден рибар се симнал од својот чамец во мало пристаниште на езерото Веленс во Унгарија, движејќи се по штица за пристаништето кое станало екстремно стрмно додека водата се повлекува на рекордно ниски нивоа.
Арпад Селмеци вели дека пловењето дури и со мал рибарски чамец на третото по големина езеро во Унгарија станува сè потешко бидејќи нивото на водата се намалило на околу 20 сантиметри, или далеку под оптималните 150 сантиметри за август. Плажите за пливање низ езерото, некогаш популарни кај туристите, се затворени.
Како што пишува Асошиеитед Прес, падот на езерото Веленс е дел од пошироката криза со водата со која се соочува Унгарија, бидејќи сè подолгите суши и топлотните бранови предизвикани од климатските промени ја погодија Европа.
„Живеам на езерото Веленс уште од дете и никогаш не сум видел водата да биде на толку ниско ниво. Ужасно е. Срцето ме боли секој момент“, вели за АП, педесет и осумгодишниот Селмеци.
Ова лето, шумски пожари го запалија континентот од Обединетото Кралство до Грција, додека во Унгарија, сушата ги оштети приносите од земјоделските култури, доведе до недостиг на вода за пиење и се закани да ја затвори единствената нуклеарна централа во земјата.
Сепак, недостигот на врнежи од дожд поврзан со климатските промени предизвикани од човекот е само дел од проблемот со водата во Унгарија. Експертите велат дека долгогодишната практика на земјата да ја насочува водата подалеку од нејзиниот пејзаж и да ги исцедува природните мочуришта ја направи особено ранлива бидејќи сушите стануваат се почести и потешки.
Наследство од истекувањето на водата
Околу 99% од земјиштето на Унгарија моментално е под услови на тешка или екстремна суша, според националната метеоролошка служба, а опустувањето, процес каде што вегетацијата се повлекува поради висока топлина и ниски врнежи од дожд, ѝ се заканува на голем дел од Големата унгарска рамнина.
Сепак, повеќе од една четвртина од Унгарија се состои од нискостеблесто земјиште кое природно ги задржува врнежите, а во минатите векови нејзините многубројни реки и потоци ја направија богата со слатководни ресурси. Сепак, студија од 2023 година објавена во списанието Nature ја процени историската загуба на мочуришта во Унгарија на повеќе од 80%.
Жужана Уј, специјалист за политика за биодиверзитет и координатор на проекти во еколошката група „Пријатели на Земјата Унгарија“, за АП вели дека земјата „не била добар стопанисувач со своите води во последните 200 години“.
Главен фактор за тоа е мрежата на Унгарија од повеќе од 40.000 километри одводни канали – должина што го надминува обемот на Земјата – кои ги одведуваат акумулираните врнежи од полињата, мочуриштата и почвата за да направат простор за земјоделство и други претпријатија.
Приоритетот на одвлекување на водата од земјиштето, наместо дозволувањето на природните циклуси на поплавување, придонесе за конзистентно намалување на нивото на подземните води и сушење на мочуриштата и горниот слој на почвата. Со помалку вода достапна за испарување, воздухот се суши, дополнително намалувајќи ги шансите за локализирани врнежи.
Уј вели дека Унгарија – која е меѓу земјите најизложени на суша во Европа и е рангирана на 16-то место во светот, според извештајот на Организацијата за економска соработка и развој – „треба да ги преуреди своите практики за управување со водите, префрлајќи се од пристап базиран на одводнување кон пристап фокусиран на задржување на водата“.
Исчезнување на езерата
Сушењето во Унгарија не е ограничено само на потоци и мочуришта. Езерото Гаранчи, мало рекреативно езеро околу 20 километри (12 милји) северозападно од Будимпешта, некогаш било популарна дестинација за риболов, пливање и лизгање на мраз, и било местото каде што се снимала култната унгарска комедија од 2001 година „Üvegtigris“ („Стаклен тигар“).
Но, езерото, кое постои уште од средниот век, се намалило толку драматично во последниве години што ниту една од претходните рекреативни активности не е дозволена, а поголемиот дел од поранешното езерско дно сега е испукано и суво. Она што останува од водата е толку плитко и топло што сите риби и поголемиот дел од другиот див свет исчезнале, а властите предвидоа дека до крајот на летото нема да остане вода.
Унгарската влада планира промена на политиките
Новата унгарска влада вети дека ќе почне да ги презема тие чекори.
Кон крајот на јуни, на истиот ден кога земјата постави рекорд за висока температура од 42 Целзиусови степени, премиерот Петер Маѓар им рече на пратениците дека неговата влада ќе ги постави политиките за управување со водите „на нова основа“ и ќе започне сеопфатна програма за зачувување на водата за ублажување на ефектите од сушата.
„Многумина велеа година по година дека недостигот на вода ќе биде еден од проблемите на Унгарија и едно од најважните стратешки прашања што треба да се решат. Тие беа во право“, призна Маѓар.
Покрај лошите практики за задржување на водата, Маѓар рече дека старата инфраструктура на водоводните услуги предизвикува 20-25% од водата за пиење во земјата да истекува низ оштетени цевки, што чини околу 17 милијарди форинти (54,4 милиони долари) годишно.
„Со години, дури и постоењето на проблемот беше негирано и релативизирано“, рече Маѓар.
Сега, додаде тој, „задржувањето на водата ќе биде основниот принцип на унгарското управување со водите“.
Реката Дунав на историски најниски нивоа
Сепак, спроведувањето на вакви сеопфатни промени ќе бара време и ќе биде скапо, додека сегашната криза со водата во Унгарија ја загрозува нејзината способност да произведува соодветна енергија.
Дунав, најдолгата река во Европската Унија, која тече низ 10 земји од југозападна Германија до Црното Море, постави последователни рекорди ова лето за ниски нивоа на вода, заканувајќи се да ја затвори единствената нуклеарна централа во Унгарија, која користи вода од реката за ладење на своите реактори, за прв пат во својата 44-годишна историја.
Унгарската влада презеде итни интервенции за да го зголеми нивото на водата во централата Пакш и започна со инсталирање на праг на речното корито дизајниран да пренасочи повеќе вода кон пумпите на централата.
Во такви услови на суша, мочуриштата во близина на реки како Дунав обично дејствуваат како „природен резервоар“ за задржување на водата кога времето станува суво, вели Уј, специјалист за биодиверзитет.
„Екстремно ниското ниво на Дунав – како и зголемените шанси за почести и интензивни поплави – се ефекти од климатските промени предизвикани од човекот, кои делумно можат да се ублажат преку соодветно користење на земјиштето и обновување на мочуриштата и другите природни живеалишта“, вели таа и додава:
„Навистина очекуваме нивоата на водата да флуктуираат повеќе, а исто така очекуваме моделите на врнежи да станат поекстремни со посуви лета“.
Сепак, Уј предупредува дека обновувањето на мочуриштата и зголемувањето на испарувањето во одредени области би можеле да помогнат во зголемување на врнежите во текот на летните месеци.
